«Έλα να δεις την μεγαλύτερη καρυδιά της Ελλάδας!», φώναξε μισοαστεία-μισοσοβαρά καθώς προπορευόταν στη διάσχιση ενός χωραφιού γεμάτο από τζουνιά. Καλοκαιριάτικο μεσημέρι στην Πάδη (Βαγγόπετρα), κι ο Αχιλλέας Ντοβόλης έδειχνε να βαδίζει σε σε οικεία μέρη. Κάτοικος Τρανοβάλτου με καταγωγή από την ερημωμένη Πάδη και πρώην δήμαρχος Καμβουνίων. Με αγάπη για όλους τους οικισμούς της περιοχής, ήταν ίσως ο καταλληλότερος οδηγός για να μου συστήσει τους γερασμένους μάρτυρες της ιστορίας των Καμβουνίων. Τα ξωκκλήσια και τα δέντρα τους.
Εικόνα 1 Η κορυφή της καρυδιάς της Πάδης, όπως ξεπροβάλει από το ρέμα.
Έχω δει πολλές μεγάλες καρυδιές στη ζωή μου, αλλά σαν την «καρυά τ’ Αηνικόλα» στη Βογγόπερα (Πάδη) δεν έχω ξαναδεί. Το δέος που νιώθεις όταν μπαίνεις στην σκιά της είναι απερίγραπτο. Η κόμη της σκιάζει πολλά τετραγωνικά μέτρα, ολόκληρο διαμέρισμα. O κορμός της έχει πολλά μέτρα διάμετρο και οι ρίζες της χάνονται μέσα στο παρακείμενο ρέμα.
Εικόνα 2 Ο κορμός της καρυδιάς τ’ Άη- Νικόλα στην Πάδη
«Ούτε ένα καρύδι δεν προλαβαίνεις να δεις. Δεν προλαβαίνουν να πέσουν και αμέσως τα τρώνε τα γουρούνια». Είπε καθώς αντικρίσαμε τα σκάμματα των αγριόχοιρων στη σκιά του γίγαντα. Ας προστεθεί, βέβαια, πως οι ηλικιωμένες καρυδιές δεν είναι και πολύ παραγωγικές.
Λίγα λεπτά απόλαυσης δροσιάς κάτω από το δέντρο του Πλούτωνα, κι αμέσως σκαρφάλωσα το πρανές του ρέματος να βγω στον ήλιο και για βρω σήμα για να γκουγκλάρω πόσα χρόνια ζει το είδος Juglans regia. Η βασιλική καρυδιά μπορεί να ζήσει 150 με 300 χρόνια, και σε ευνοϊκές συνθήκες να ξεπεράσει τα 400. Είναι άγνωστο πόσων ετών είναι η καρυδιά της Βογγόπετρας, αλλά σίγουρα έχει «δει» πολλές από τις ιστορίες που σημάδεψαν τον ρημαγμένο οικισμό.
Σίγουρα θα «άκουσε» μαζί με τους Παδιώτες τους κρότους της νυχτερινής ενέδρας του ΕΛΑΣ στους Γερμανούς τον Αύγουστο του 1943. Θα είδε και τους κατοίκους να φεύγουν νυχτιάτικα μέσα στο δάσος για να γλιτώσουν τα αντίποινα που δεν άργησαν, αφού μετά την απόκρουση του ΕΛΑΣ, οι Γερμανοί μπήκαν στο χωριό και ανατίναξαν όλα τα άδεια σπίτια εκτός από τρία. Σίγουρα «είδε» την ερήμωση του χωριού τα χρόνια που ακολούθησαν τον Εμφύλιο. Είναι πολύ πιθανόν, το 1912 να είδε το πρώτο αεροπλάνο που φάνηκε στους ουρανούς της Δυτικής Μακεδονίας και να είδε τον Ελληνικό στρατό να καταδιώκει τον Οθωμανικό μετά την μάχη των Λαζαράδων. Σίγουρα είδε πολλούς Παδιώτες να χτικιάζουν, να μαραζώνουν και να κηδεύονται πίσω από την Αγία Παρασκευή, πριν ανακαλυφθεί η πενικιλίνη το 1928 και εξαλειφθεί η ελονοσία. Άραγε, υπήρξε μάρτυρας της εξέγερσης του 1854 στα Καμβούνια; Είδε τον Κωνσταντίνο Ματούλα, πατριό του Κωνστάντιου Ματουλόπουλου και μετέπειτα μητροπολίτη Σερβίων και Κοζάνης να παρατάει το πατρικό του και να φεύγει οικοδόμος στην Κοζάνη; Είναι άραγε τόσο παλιό δέντρο, πάνω από 250 έτη;
Τόσο παλιό, κι ίσως ακόμα περισσότερο πρέπει να είναι ένα άλλο δέντρο της Βογγόπετρας. Το «δέντρο της Αγιασοφιάς», όπως ονομάζουν μια αιωνόβια βελανιδιά λίγες εκατοντάδες μέτρα μακριά της καρυδιάς του Άη-Νικόλα. Με περίμετρο κορμού πάνω από 3 μέτρα, το δέντρο της Αγιασοφιάς πρέπει να έχει ηλικία πάνω από 300 έτη. Μάλλον γλίτωσε τους χαλασμούς στα Ορλωφικά, και ίσως «είδε» τους Παδιώτες στις αρχές της δεκαετίας του 1720 να οικοδομούν την Αγία Παρασκευή στα κοιμητήρια έξω από τον οικισμό τους και τον άγνωστο αγιογράφο να την ιστορεί το 1726. Ίσως θυμάται και την Αγιασοφιά, το ναΰδριο που έδωσε το όνομα στο τοπωνύμιο της περιοχής. Ερείπια του δεν θυμάται καν ο Αχιλλέας, πέρα από ένα στρογγυλεμένο μάρμαρο δίπλα από το ηλικιωμένο δέντρο, το οποίο νεαρά παιδιά του οικισμού το είχαν γκοργκυλήσει στην κατηφοριά και χάθηκε μέσα σε κάτι βαλτόνερα. Πόσοι από τους δωρητές της Ζάμπορδας, τα ονόματα των οποίων είναι γραμμένα στον κώδικά της, ξεκουράστηκαν στη σκιά του; Δεν θα ήταν έκπληξη αν στη σκιά του είχε ξεκουραστεί κι ο Μεϊντάνης, ο λήσταρχος που οι ιστορικές πηγές αναφέρουν ότι έφερε μεγάλη αναστάτωση στα Καμβούνια στα τέλη του 17ου αιώνα. Όταν οι Βενετσιάνοι έβαζαν τους ληστές της Ελλάδας να δημιουργούν παντού αντιπερισπασμούς στους Τούρκους, ώστε οι ίδιοι να πολιορκούν απερίσπαστοι την Ακρόπολη, βομβαρδίζοντας τον Παρθενώνα.
Εικόνα 3 Το δέντρο της Αγιασοφιάς στην Πάδη (Βογγόπετρα)
Εκτός από την επιστημονική τους σημασία, τις πληροφορίες δηλαδή τις οποίες κομίζουν και μας μεταφέρουν, τα μνημεία έχουν κι άλλες αξίες. Μία κοινωνική τους αξία είναι ότι μας συνδέουν με το παρελθόν, τους κοινούς προγόνους μας, κι έτσι μεταξύ μας. Κοιτώντας τα, αγγίζοντάς τα και βιώνοντάς τα με διαφορετικούς τρόπους, βιώνουμε με το μυαλό μας όλο τον βιωμένο από αυτά χρόνο. Είτε πρόκειται για μνημεία τέχνης, είτε ιστορίας, είτε για μνημεία της φύσης.
Εικόνα 4 Ο κορμός της βελανιδιάς της Αγιασοφιάς στην Πάδη
Τα αιωνόβια δέντρα των βακουφιών, των εκκλησιαστικών κτημάτων δηλαδή, συχνά συνδυάζουν φύση και ιστορία, και αυτό τα κάνει ακόμα πιο σημαντικά. Λόγω του ότι ανήκαν στην «αυλή» ή στα παρακείμενα κτήματα του ναού, θεωρούνταν περιουσία της εκκλησίας ή ακόμα και του ίδιου του Αγίου και δεν τα πείραζαν. Πολλά από αυτά ήταν σταυρωμένα ή περισχοινισμένα, ή αγιασμένα, με τους πιστούς να κρεμούν πάνω τους ράκη ασθενών προσδοκώντας κάποια θεραπεία. Δεν διανοούνταν να τα κόψουν και για αυτό κάποια εξ αυτών έζησαν ως τις μέρες μας, ενώ ένα μικρός αριθμός από αυτά στέκουν ακόμα χωρίς να έχει επιβιώσει το αντίστοιχο εκκλησάκι, όπως στην περίπτωση του Άη-Νικόλα και της Αγιασοφιάς στη Βογγόπετρα.
Χαζεύει κανείς την Αγιαπαρασκευή του Τρανοβάλτου, συνομήλικη αυτής της Βογγόπετρας (πριν το 1726), και θαυμάζει το βιωμένο χρόνο τριών αιώνων του μνημείο. Μέσα της λειτούργησαν, και τις αγιογραφίες της θαύμασαν Τρανοβαλτινοί πανωλόβλητοι του 18ου αιώνα, επαναστάτες του 19ου αιώνα, και μαρμαράδες του 20ου. Χαζεύει και την διπλανή αιωνόβια βελανιδιά που φιλοξένησε στη σκιά της όλους εκείνους, όλους αυτούς τους αιώνες. Το εντυπωσιακό με το δέντρο είναι ότι ήταν ένας ζωντανός οργανισμός, που ζει ακόμα, σε αντίθεση με τα άψυχα οικοδομήματα.
Εικόνα 5 Η βελανιδιά μπροστά από το ξωκκλήσι της Αγιαπαρασκευής Τρανοβάλτου
Η γνωριμία με τα αιωνόβια δέντρα των Καμβουνίων, ή καλύτερα με κάποια από αυτά, έκλεισε με το πουρνάρι της Αγιακοίμησης στο Φρούριο. Αδιευκρίνιστες παραμένουν οι ηλικίες όλων αυτών των δέντρων. Σίγουρα υπάρχουν ειδικευμένοι άνθρωποι να τις υπολογίσουνε, καταγράφοντας βιομετρικά στοιχεία. Αρκεί να ενδιαφερθεί κάποιος. Ο Αχιλλέας φαίνεται αρκετά απογοητευμένος σχετικά με αυτό το ενδιαφέρον ειδικά, και με τη διαχείριση του φυσικού και πολιτιστικού πλούτου της περιοχής γενικότερα. Μάλλον θα συμφωνούσα μαζί του.
Κανείς δεν ξέρει αν η καρυδιά της Βογγόπετρας να είναι όντως η μεγαλύτερη, ή η ψηλότερη, ή η πιο ηλικιωμένη ή με την πλατύτερη κόμη, ή με την μεγαλύτερη περίμετρο του κορμού στην Ελλάδα. Κανείς προς το παρόν δεν μπορεί να αμφισβητήσει ότι είναι. Κανείς, μέχρι να γίνουν αρκετές καταγραφές μνημειακών δέντρων στη χώρα. Βέβαια, μια τέτοια πιθανή πρωτιά δεν θα ξαναζωντανέψει τον οικισμό, ούτε θα φέρει τουρίστες από το εξωτερικό, ούτε και θα λύσει τα προβλήματα των Καμβουνίων. Απλά, θα δώσει ένα στίγμα χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια. Το έχουμε ανάγκη κι αυτό. Ποιος εκτός νομού Κοζάνης είχε ακούσει για το Τρανόβαλτο μέχρι η Βασίλισσα Φρειδερίκη να ανακαλύψει τα μάρμαρα; Ποιος είχε ακούσει για το Μικρόβαλτο μέχρι ο δήμος να αναδείξει τα Μπουχάρια-Νοχτάρια;
